ERP Sözlüğü: MRP, MES, BOM, OEE Nedir?

ERP, bir işletmenin üretim, stok, satınalma, satış, finans ve insan kaynakları süreçlerini tek veri modeli üzerinde birleştiren yazılımdır. Amacı her departmanın kendi tablosunu tutmasını bitirmek: bir stok hareketi girildiğinde maliyet, muhasebe kaydı ve teslim tarihi aynı anda güncellenir.

MRP, ürün ağacındaki malzeme ihtiyacını açık siparişler, eldeki stok ve tedarik süreleriyle birlikte hesaplayan yöntemdir. Çıktısı iki sorunun cevabıdır: hangi malzemeden ne kadar gerekiyor ve en geç ne zaman sipariş edilmeli. Üretim planı değiştiğinde hesap yeniden çalışır.

MRP II, klasik MRP hesabına makine kapasitesini, işgücünü ve finansal etkiyi ekleyen genişletilmiş yöntemdir. MRP yalnızca malzemenin yetip yetmediğini sorar; MRP II ayrıca o malzemeyi işleyecek kapasitenin ve nakdin olup olmadığını sorar. ERP kavramı bu genişlemenin devamıdır.

MPS, hangi bitmiş ürünün hangi dönemde ne kadar üretileceğini belirleyen üst plandır. MRP bu plandan beslenir: ana üretim planı değişmeden malzeme ihtiyacı da değişmez. Satış tahmini ile üretim kapasitesinin buluştuğu yer burasıdır.

BOM, bir ürünün hangi bileşenlerden hangi miktarlarda oluştuğunu tanımlayan hiyerarşik listedir. Çok seviyeli olabilir: bir ürün yarı mamullerden, o yarı mamuller hammaddelerden oluşur. Hem malzeme ihtiyaç hesabının hem de standart maliyet hesabının girdisidir.

MES, üretim emrini atölye seviyesinde yürüten ve makineden veri toplayan katmandır. ERP ne üretileceğine karar verir, MES o üretimin sahada nasıl ilerlediğini izler. İkisi arasındaki sınır ürüne göre değişir; birçok ERP atölye kontrolü işlevini kendi içinde taşır.

OEE, bir makinenin kullanılabilirlik, performans ve kalite oranlarının çarpımıdır. Üç kaybı tek sayıda toplar: makine durdu mu, yavaş mı çalıştı, hatalı mı üretti. Tek başına bir hedef değil, kaybın nerede olduğunu gösteren bir ayrıştırma aracıdır.

Temin süresi, bir siparişin verilmesi ile malın kullanılabilir hâle gelmesi arasında geçen süredir. Satınalmada tedarikçinin teslim süresini, üretimde iş emrinin tamamlanma süresini ifade eder. Emniyet stoğu ve yeniden sipariş noktası hesabının ana girdisidir.

WMS, depo içindeki fiziksel hareketi yöneten sistemdir: nereye yerleştirileceği, toplama rotası, sevkiyat hazırlığı. ERP stoğun ne kadar olduğunu bilir, WMS nerede durduğunu ve nasıl alınacağını bilir. Küçük ve orta ölçekli depolarda ERP stok modülü çoğu zaman yeterli olur.

Lot, aynı koşullarda üretilmiş veya alınmış bir mal grubunu tanımlayan numaradır; seri numarası ise tek bir ürün birimini tanımlar. Gıda ve ilaçta lot, makine ve elektronikte seri takibi kullanılır. Geri çağırmada hangi malın nereye gittiğini bulmayı mümkün kılan tek şeydir.

Stok çıkış yöntemleridir. FIFO ilk giren malı ilk çıkarır, LIFO son gireni ilk çıkarır, FEFO ise son kullanma tarihi en yakın olanı ilk çıkarır. Raf ömrü olan ürünlerde doğru yöntem FEFO’dur; FIFO burada eski ama daha uzun ömürlü malı öne alarak fire üretebilir.

Emniyet stoğu, talep veya temin süresindeki dalgalanmaya karşı tutulan tampon miktardır. Ortalama tüketimi karşılamak için değil, ortalamanın sapmasını karşılamak için tutulur. Fazlası sermayeyi bağlar, azı stoksuz kalma riskini artırır; ikisi arasındaki denge hizmet seviyesi hedefiyle belirlenir.

Ölü stok, uzun süredir hareket görmeyen ve yakın vadede kullanılması beklenmeyen envanterdir. Depoda yer ve sermaye tutar, çoğu zaman değerinin altında elden çıkar. Erken tespit edilebilmesi için hareket hızının kalem bazında ve süreklilikle izlenmesi gerekir.

SPC, üretim ölçümlerini kontrol limitleriyle karşılaştırarak sürecin kararlı olup olmadığını izleyen yöntemdir. Amacı hatalı ürünü ayıklamak değil, süreç limit dışına çıkmadan önce eğilimi görmektir. Kontrol grafiği bir ürünü değil, sürecin davranışını ölçer.

CAPA, bir uygunsuzluk tespit edildiğinde hem mevcut sorunu gidermek hem de tekrarını engellemek için yürütülen süreçtir. Düzeltici kısım olanı onarır, önleyici kısım kök nedene müdahale eder. ISO 9001 ve sektörel kalite standartlarının zorunlu unsurlarındandır.

CMMS, ekipman kayıtlarını, bakım planlarını, arıza geçmişini ve yedek parçayı tek yerde tutan bakım yönetim yazılımıdır. Bakımı takvim veya çalışma saati eşiğine bağlayarak arıza sonrası müdahaleden planlı bakıma geçmeyi hedefler.

CRM, müşteri kaydını, satış fırsatlarını, teklifleri ve satış sonrası ilişkiyi yöneten yazılımdır. ERP içindeki CRM ile bağımsız CRM arasındaki fark bilginin nereden geldiğidir: ERP içinde teklif verilirken eldeki stok ve üretim kapasitesi aynı ekranda görünür.

Cari hesap, bir müşteri veya tedarikçiyle olan borç–alacak ilişkisinin zaman içindeki dökümüdür. Fatura, tahsilat ve ödeme hareketleri aynı hesapta birikir ve bakiye ile vade yapısını verir. Nakit akışı projeksiyonunun temel girdisidir.

Üç yönlü eşleştirme, satınalma siparişi, irsaliye ve faturanın miktar ve fiyat açısından karşılaştırılmasıdır. Üçü tutmadığında fatura ödemeye düşmez, fark listesi çıkar. Sipariş edilmemiş kalemi ve anlaşılan fiyattan sapan satırı ödeme öncesinde yakalayan kontroldür.

e-Fatura, Türkiye’de Gelir İdaresi Başkanlığı’nın belirlediği standartta düzenlenen ve elektronik ortamda iletilen faturadır. Kâğıt faturanın dijital muadili değil, ayrı bir hukuki belgedir. Kesimi yetkili bir entegratör veya GİB portalı üzerinden yapılır; ERP tarafı bu sisteme veri sağlar.

e-İrsaliye, sevk irsaliyesinin elektronik ortamda düzenlenen hâlidir ve malın fiziksel hareketini belgeler. e-Faturadan farkı, ticari değil lojistik bir belge olmasıdır: malın ne zaman ve nereye sevk edildiğini gösterir. Belirli ciro eşiğini aşan mükellefler için zorunludur.

KVKK, Türkiye’de kişisel verilerin işlenmesini düzenleyen kanundur. Bir ERP’de personel özlüğü, müşteri iletişim bilgisi ve tedarikçi yetkilisi kaydı kişisel veridir; bunların hangi amaçla işlendiği, ne kadar süre saklandığı ve kimlerle paylaşıldığı belgelenmek zorundadır.